Ngā Paearu Mahi – Te rerenga reo Māori ōpaki

Te take i whakatūria ai te Rapunga

Nā te Kāwanatanga tēnei Rapunga i whakatū hei urupare ki ngā tono tūmatanui mō tētahi rapunga pūtake-whānui ki te tūkino me te whakangongo, ki te tiakitanga o te Kāwanatanga me te tiakitanga hoki o ngā whare o te whakapono.

Ko tā mātou e āhei ana te mātai

Ka mātai mātou i te tūkino me te whakangongo ki te tamariki, ki te rangatahi, ki te hunga pakeke paraheahea i noho ki raro i te tiakitanga o te Kāwanatanga, o ngā whare o te whakapono ki Aotearoa i waenganui i te tau 1950 me te tau 1999.  Ka whai whakaaro hoki pea mātou ki te tūkino me te whakangongo i tū mai i mua i te tau 1950, whai muri rānei i te tau 1999, tae atu ki te hunga e noho tonu ana ki te tiakitanga ināianei.

Ko ngā pātai hei tirohanga mā mātou

Kei roto i ēnei ko:

  • He aha ngā take i riro ngā tāngata ki te tiakitanga – tae atu ki ngā kaupapa mēnā rānei he ngākau kino, he toihara, he kino te rapu whakatau rānei a ngā pokapū.
  • He aha ngā tūkino me te whakangongo i hua mai – he aha ngā mahi i tū, he aha hoki te whānuitanga o aua mahi?
  • He aha ngā take i tū ai – he aha i whakaritea kia taea ai te tūkino me te whakangongo te pā ki te tangata?   
  • He aha ngā pānga o tēnei – ki te tangata i tūkinohia, ki ō rātou whānau, ki tangata kē atu hoki.  Ka tae atu hoki tēnei ki ngā pānga wā-roa me ngā pānga ki ngā reanga whakaheke.
  • He aha i ākona – he aha ngā whakarerekētanga i whakaritea nō roto i ngā tau hei urupare ki te tūkino me te whakangongo, tae atu ki ngā ture, ngā tikanga, me ngā wheta ki te aroturuki i ngā wāhi kei te whakaratoa te tiakitanga?
  • Ka pēhea te pai o te mahi a ngā pūnaha ināianei – tae atu ki ngā hātepe puretumu me te whakaoranga.
  • Ka pēhea e pai ake ai te whakahaere i ngā mahi ā muri ake.

Ko ā mātou tikanga mahi

Ka whiwhi mōhiohio mātou mā ngā tini ara: mā te whakarongo ki ngā tāngata, te whakatū i ngā rongonga tūmatanui, te whiwhi tāpaetanga ā-tuhi, me te whiwhi tuhinga, mauhanga hoki. Ka ārahi rangahau hoki mātou. Kei a mātou ngā mana hei whakahere i ngā tāngata, i ngā whakahaere hoki, tae atu ki ngā pokapū Kāwanatanga, kia tuku i ngā mōhiohio, i ngā tuhinga ki a mātou.

Ko ngā ara e rongo ai mātou mai i ngā tāngata  

Hei a mātou ngā tini momo ara hei rongo i ngā tāngata:

  • ki ngā hui tūmataiti (ka kīia hoki he Tukutuku / Private Meetings);
  • ki ngā rongonga tūmatanui;
  • ki ngā kōrerorero kanohi ki te kanohi ā-rōpū;
  • mā te tāpaetanga.

Ō mātou mātāpono

Kei te tūtohu mātou i Te Tiriti o Waitangi. Kei te arahina hoki mātou e tētahi huihuinga mātāpono tae atu ki ēnei:

  • kia kaua e tūkino;
  • te aro ki ngā kaupēhipēhi, ki ngā mōrehu;
  • te whai i te tirohanga aro ki te whānau;
  • te mahi rangapū tahi ki ngā iwi, ki te Māori;
  • te mahi tahi ki te hunga Moana-nui-a-Kiwa;
  • te huawaere i te whai wāhitanga whaitake o te hunga whai hauā, whai mate hinengaro rānei;
  • te urupare ki ngā pānga rerekē ki ētahi tāngata, rōpū ake rānei;
  • te noho mākoha ki ngā tini momo whakaraerae ka puta mai mō ngā tāngata e tiakina ana e aua pokapū;
  • te whakatūturu he tika, he mahara hoki ngā hātepe mō ngā tāngata me ngā whakahaere e whai pānga ana ki te tuku tiakitanga; ā
  • te ārai kei taumaha ā-ture te mahi.

Tō mātou motuhaketanga

Kei te tū motuhake te Kōmihana Karauna i te Kāwanatanga me ngā whare whakapono. Ka tae atu mātou ki ō mātou ake whakataunga, taunaki hoki mā ō mātou ake tikanga.

Ka pēnei mātou e pūrongorongo ai

Ka whakarite mātou i ngā pūrongo e rua i te itinga iho:

  1. I mua i te mutunga o te tau 2020. Ka whakakapi tēnei i tā mātou kua ākona i mua i taua wā, ngā ia matua, ā, tokohia ngā tāngata kua ara mai kia āhei mātou te whakatau tata i ngā rauemi kei te hiahiatia hei whakaoti i te mahi. Ka taea e mātou te tuku taunaki mō ētahi whakarerekētanga hei taua wā, ka mahue te tatari ki te mutunga o te Rapunga. 
  2. I mua i te Kohitātea 2023.  Koinei tā mātou pūrongo whakamutunga.  Ka pūrongorongo mātou e pā ana ki tā mātou i ako mai e pā ana ki te āhuatanga o te tūkino, me tōna whānuitanga, ōna pānga ki te hunga, ngā āhuatanga kua pai ake, me ngā āhuatanga me mahi tonu pea.

Ka tuku taunaki mātou ki te Kāwanatanga me ngā whare whakapono e pā ana ki:

  • ngā panoni ki ngā ture, ki ngā tikanga, ki ngā tikanga mahi;
  • he aha me mahi hei ārai i, hei urupare hoki ki te tūkino me te whakangongo ā muri ake;
  • he aha me mahi hei tautoko i ngā tāngata kua tūkinotia, kua whakangongohia rānei (ngā hātepe puretumu, whakaoranga, utu paremata hoki);
  • me pēhea te anganui ki ngā kino i hua mai; me
  • ngā whakapāha.

Kua whakaritea e mātou tēnei whakarāpopoto hei āwhina i te tangata kia mārama ki Ngā Paearu Mahi/Terms of Reference. Kāore tēnei i te whakakapi i te roanga atu o Ngā Paearu Mahi.